Ảo tưởng về việc hiểu đạo mà nhiều người mắc phải

Có một ảo tưởng rất dễ mắc phải trong đời sống học Phật: cho rằng đọc nhiều kinh, nghe nhiều pháp thoại, tham dự nhiều khóa tu thì tự khắc trở thành người hiểu Đạo.

Nhưng lời Thiền sư Ajahn Chah đã phá tan ảo tưởng ấy: “Đừng nghĩ rằng học nhiều biết nhiều là hiểu Giáo Pháp”. Bởi tri thức vay mượn, dù nhiều đến đâu, cũng chỉ là cái thấy bằng “con mắt bên ngoài”, cái nghe bằng “tai bên ngoài”. Muốn thật sự thấm nhuần Giáo Pháp, hành giả cần mở “con mắt bên trong”, lắng nghe bằng “tai bên trong”, tức là trực nghiệm, thực hành, sống với Chánh Pháp ngay trong từng hơi thở, từng bước chân.

Học Pháp không chỉ là chuyện ghi nhớ, mà là chuyện thể nhập. Một người có thể thuộc hàng trăm bài kinh, trích dẫn vanh vách lời Phật dạy, nhưng vẫn có thể nóng giận, tham lam, chấp thủ, vô minh. Trái lại, có người chỉ nhớ một câu kinh, nhưng sống trọn với nó, để câu ấy trở thành kim chỉ nam trong mọi hành động, thì người ấy mới thật sự là “người học Pháp”. Đức Phật đã nhấn mạnh rằng trí tuệ không nằm ở chỗ chất chứa thông tin, mà ở chỗ biết buông bỏ điều bất thiện và vun bồi điều thiện.

Ngài Ajahn Chah chỉ rõ: Đức Phật không gánh vác thay ta việc tu tập. Ngài đã chỉ con đường: đây là Chánh Đạo, đây là tà đạo. Ngài đặt ta vào chỗ khởi đầu, nhưng đi hay không, đi bao xa, đi đến đâu – tất cả đều tùy nơi ta. Phật không cứu rỗi, Phật chỉ chỉ đường. Nhận ra điều này, ta mới thôi dựa dẫm, thôi trông chờ vào một sức mạnh bên ngoài, để quay về tự lực hành trì.

Có một sự thật: cái biết bằng tri thức không đủ sức làm ta an ổn khi khổ đau ập đến. Khi bệnh tật gõ cửa, khi mất mát, chia ly, thất bại phủ lên, thì kiến thức nằm trên trang giấy hay vang vọng trong giảng đường cũng không cứu nổi ta, nếu ta không từng tập sống chánh niệm, không từng tập buông bỏ, không từng học cách thở trong an ổn. Chỉ có thực hành mới đưa Giáo Pháp từ chữ nghĩa vào mạch sống. Chỉ khi ấy, con mắt bên trong mới mở ra, và ta thấy sự thật của vô thường, khổ, vô ngã ngay trong từng trải nghiệm của mình.

Thế nên, học Pháp là để hành Pháp. Giới – Định – Tuệ không phải là ba khái niệm để bàn luận, mà là ba bước chân cụ thể. Giữ giới là bước đầu tiên, bởi giới là nền tảng giúp tâm an. Có giới, tâm mới dễ định; có định, trí tuệ mới phát sinh. Trí tuệ này không phải thứ lý luận biện giải, mà là trí tuệ soi sáng ngay khi ta đối diện khổ đau, biết nên buông hay nên giữ, nên dừng hay nên tiến.

Điều quan trọng là không tự dối mình. Nhiều người học Pháp để tranh luận, để hơn thua, để chứng tỏ sự hiểu biết. Nhưng càng nói, càng bàn, càng xa rời thực tại, thì càng lạc mất Pháp. Thiền sư Ajahn Chah đã nhiều lần nhấn mạnh: hiểu biết mà không hành trì chẳng khác nào đếm bò của người khác – con số có thể nhiều, nhưng chẳng thuộc về ta. Chỉ khi nào ta tận tay cầm cày, tận tay gieo hạt, thì vụ mùa ấy mới thật sự là của mình.

Đức Phật từ bi vô cùng, nhưng Ngài không thể đi hộ chúng ta. Ngài chỉ mở cửa, còn bước qua hay không, đi tiếp hay dừng lại, là trách nhiệm của mỗi người. Sự giác ngộ không đến từ bên ngoài, mà từ chính sự dấn thân của ta. Và hành trình ấy, nếu không bắt đầu từ việc nhỏ nhặt nhất – từ cách ta nói lời nhẹ nhàng, từ cách ta không làm tổn hại ai, từ cách ta ngồi xuống thở trong yên lặng – thì chẳng có trí tuệ nào có thể mọc lên.

“Con mắt bên trong” chính là khả năng thấy sự thật trong từng giây phút. Khi vui biết là vui, khi buồn biết là buồn, khi giận biết là giận, khi thương biết là thương. Thấy nhưng không bị cuốn theo, không đồng hóa mình với cảm xúc ấy, mà chỉ đơn giản ghi nhận. Đó là cái thấy của tuệ giác. Cũng như nghe tiếng chuông chùa, tai nghe thì ai cũng nghe, nhưng người nghe bằng “tai bên trong” sẽ nhận ra sự nhắc nhở quay về, buông bỏ, an trú.

Con đường Đức Phật vạch ra vốn rõ ràng: đoạn trừ bất thiện, vun bồi thiện pháp. Nhưng đơn giản không có nghĩa dễ dàng. Ta có đủ can đảm để đặt bước chân đầu tiên? Ta có đủ kiên nhẫn để tiếp tục, dù con đường dài, nhiều chướng ngại? Ajahn Chah nhắc ta rằng, Đức Phật đã làm phần việc của Ngài. Phần việc còn lại thuộc về ta. Không ai có thể đi thay, không ai có thể hành trì thay.

Và khi đã thực sự bước đi, ta mới thấu hiểu rằng Giáo Pháp không nằm trên trang giấy, không nằm trong lời bàn, mà hiện hữu trong từng nhịp thở, từng hành động tỉnh thức. Lúc ấy, học Pháp, biết Pháp và sống trong Pháp mới trở thành một, không còn phân chia.

Nhật Minh